Arturo Lezcano: “Galicia tamén se fixo en América; moitas das cousas que hoxe somos comezaron alí”

A Coruña

A emigración forma parte da identidade de Galicia e tamén da memoria familiar de miles de galegos. Detrás de cada barco que saía dos portos da Coruña ou de Vigo hai historias persoais que explican como se construíu ese “país invisible” formado pola diáspora galega en América.

Ese é precisamente o punto de partida de O País invisible, o libro do xornalista e escritor Arturo Lezcano, unha obra que reconstrúe a historia da emigración galega a través de relatos humanos, fotografías icónicas e investigación xornalística.

“Ti naciches grazas a Fidel”: unha historia familiar que explica a emigración

Lezcano explica que o interese pola emigración nace tamén dunha historia familiar que escoitou desde pequeno. Na súa casa repetíase unha frase curiosa: “Ti naciches grazas a Fidel”.

A historia remóntase a 1957. Tras morrer o seu avó, a súa nai —que tiña entón 14 anos— ía emigrar a Cuba coa súa nai para reunirse cun tío da familia, natural dunha aldea de Ourense.

A decisión era esperar un ano para rematar o curso escolar e marchar á Habana. Pero nese momento produciuse a entrada de Fidel Castro e os barbudos na capital cubana, o que complicou a situación política do país.

A familia decidiu finalmente quedar en Galicia. Ese cambio de plans fixo que a súa nai coñecese ao seu pai e que, anos despois, nacese toda a familia.

Un exemplo máis de como a historia da emigración galega está chea de casualidades que marcaron o destino de moitas familias.

Un traballo xornalístico sobre a Galicia da diáspora

A idea de escribir O País invisible non naceu dun día para outro. Durante máis dunha década, Arturo Lezcano viviu en América Latina traballando como corresponsal para distintos medios, entre eles a Televisión de Galicia.

Durante ese tempo empezou a atopar historias de galegos emigrantes que moitas veces pasaban desapercibidas: secuestros de galegos no interior de Venezuela, comunidades pouco coñecidas ou historias familiares que conectaban Galicia con América.

Todas esas historias quedaron gardadas durante anos ata que, en 2021, decidiu iniciar un proceso de investigación máis profundo, volvendo a distintos países de América para realizar traballo de campo.

O resultado é un libro de máis de 600 páxinas, formado por capítulos breves e autoconclusivos que permiten ler as historias en calquera orde.

As pegadas dos galegos en América

Cando se fala da emigración galega adoitan mencionarse destinos clásicos como:

• Buenos Aires
• Montevideo
• A Habana

Pero o mapa da diáspora galega é moito máis amplo. En O País invisible, Lezcano tamén explora cidades como:

• Caracas
• Cidade de México
• Panamá
• Nova York

Nestes lugares hai pegadas visibles, como centros galegos ou asociacións culturais, pero tamén pegadas invisibles, formadas polas historias anónimas de milleiros de emigrantes.

A foto de Manuel Ferrol: símbolo da emigración galega

Un dos símbolos máis coñecidos da emigración galega é a fotografía de Manuel Ferrol, tomada no porto da Coruña o 27 de outubro de 1957.

A imaxe mostra a un pai chorando mentres o seu fillo marcha cara á emigración e converteuse nunha das fotografías máis icónicas da historia de Galicia.

No libro, Arturo Lezcano reconstrúe o que ocorreu aquel día e tamén a vida do rapaz que aparece na imaxe, a quen conseguiu localizar pouco antes do seu falecemento.

A súa historia vai máis alá da fotografía e serve para explicar a evolución da Galicia contemporánea a través da emigración.

Lázaro Candal: un coruñés que triunfou na radio latinoamericana

Entre as historias que aparecen no libro está tamén a de Lázaro Candal, narrador deportivo coruñés que emigrara a Venezuela.

Candal acabou converténdose nunha figura moi coñecida da radio deportiva latinoamericana. Durante o Mundial de España 1982 fíxose especialmente popular pola expresión “¿Qué hiciste, papaito?”, que repetía nas súas narracións.

A súa traxectoria exemplifica como moitos galegos emigrantes construíron carreiras destacadas nos países de destino.

Nova York e Panamá, destinos menos coñecidos da emigración galega

Ademais dos destinos máis famosos da emigración galega, O País invisible tamén analiza comunidades menos coñecidas.

Un dos casos é Nova York, onde chegaron numerosos emigrantes das Mariñas coruñesas, especialmente de lugares como Oleiros, Sada ou Lorbé.

Outro destino destacado é Panamá, onde os galegos tiveron unha presenza importante no comercio e incluso en entidades financeiras.

O mito do éxito dos emigrantes

Un dos aspectos que tamén aborda o libro é o mito do éxito económico da emigración galega.

Moitos emigrantes conseguiron facer cartos, pero ese diñeiro adoita regresar a Galicia en forma de remesas familiares, destinadas á construción de casas ou pequenos negocios.

Ademais, non sempre foi fácil integrarse nos países de destino. En lugares como Arxentina ou Uruguai xurdiron estereotipos como o do “galego bruto”, reflexo das dificultades sociais que tamén existiron.

A falta dun museo da emigración galega

Unha das reflexións que xorden na obra é a ausencia dun gran espazo de memoria da emigración galega.

Países como Irlanda, Estados Unidos ou Brasil teñen museos dedicados á emigración. Galicia, pola contra, non conta cun espazo similar, a pesar de que máis de dous millóns de galegos emigraron entre os séculos XIX e XX.

Moitos consideran que un museo deste tipo sería fundamental para comprender unha parte esencial da historia de Galicia.

Un país sen fronteiras

A diáspora galega está formada non só polos emigrantes, senón tamén polos seus fillos, netos e bisnetos repartidos por todo o continente americano.

Ese conxunto de persoas forma o que Arturo Lezcano define como “O País invisible”, unha comunidade global unida pola memoria, pola cultura e pola historia compartida.

Contar esas historias —desde as máis coñecidas ata as máis anónimas— é unha forma de facer visible ese país que, durante décadas, quedou oculto.